Desde hai máis dunha década, véñense acumulando probas de que o mundo entrou nun período de profunda convulsión xeopolítica. A guerra a grande escala converteuse nunha característica permanente da xeopolítica, e iso maniféstase no enfrontamento entre Rusia e Ucraína desde febreiro de 2022 —coa implicación directa e indirecta dos Estados Unidos e os seus aliados— e na devastación de Oriente Medio e na destrución da sociedade palestina e do seu pobo por parte de Israel. Xunto coa violencia aberta, vén habendo unha ampla coerción económica aplicada polos Estados Unidos, incluíndo amplas sancións comerciais a Rusia, a conxelación das reservas do seu banco central e o uso de mecanismos de pagamento interbancario para illar as economías rusa e outras do sistema monetario e financeiro global.

 O segundo mandato de Donald Trump trouxo unha forte escalada. No seu primeiro ano, Trump lanzou unha campaña arancelaria xeral contra os principais socios comerciais dos Estados Unidos, declarou a súa propia versión da Doutrina Monroe sobre o hemisferio occidental, ameazou coa anexión de Grenlandia, secuestrou militarmente o presidente Nicolás Maduro de Venezuela tras a imposición dun bloqueo naval e apertou o cerco sobre Cuba. Por riba de todo, Trump, xunto con Israel, iniciou unha guerra de destrución non provocada contra Irán con profundas repercusións económicas e políticas.

 O patrón está claro: o imperialismo estadounidense é actualmente a forza xeopolítica máis agresiva, abertamente coercitiva e que emprega instrumentos militares e económicos con crecente falta de restricións. Que vincula o seu rexurdir co estado actual da economía mundial? Como se relaciona a convulsión xeopolítica coa reprodución capitalista nun momento no que a acumulación produtiva se ralentizou até case parar no núcleo histórico do capitalismo global, mentres que o capital financeiro continúa expandíndose e alimentando a especulación?

 A evidente axitación da orde global recibe varios nomes entre os críticos do capitalismo. É de salientar entre eles a "policrise", que presenta as emerxencias económicas, financeiras, ecolóxicas e xeopolíticas simultáneas do noso tempo como unha acumulación continxente de choques⁽¹⁾. Pero o termo capta a coexistencia máis que a causalidade. Non ofrece xerarquía entre mecanismos nin conta das relacións estruturais entre produción, finanzas e poder estatal que xeran conxuntamente as tensións xeopolíticas crecentes.

 Aínda máis destacado é o concepto de "tecnofeudalismo", que argumenta que as plataformas dixitais desprazaron os mercados, que os datos se converteron nun novo factor de produción "similar á terra" e que o beneficio foi suplantado pola renda extraída de territorios dixitais pechados⁽²⁾. Pero as plataformas son empresas capitalistas que venden servizos dixitais e outras mercadorías, cobran comisións, obteñen ingresos publicitarios e compiten nos mercados. Poden exercer un control infraestrutural considerábel, pero isto non elimina a centralidade do beneficio capitalista. Os datos que transaccionan son reproducíbeis, e o seu valor deriva do procesamento e uso, non da fixidez da oferta. O "tecnofeudalismo" confunde a persistencia da acumulación débil no núcleo da economía mundial xunto co control intensificado das grandes corporacións cunha transición de época máis aló do capitalismo.

 A verdadeira cuestión para a economía política é explicar a crecente agresión xeopolítica e a inestabilidade económica do noso tempo dentro dos parámetros do capitalismo, e non asumindo a súa superación. O que se necesita é unha explicación do imperialismo resucitado baseada nos mecanismos dominantes da acumulación capitalista contemporánea. Tal explicación debe comezar coa organización concreta da produción e as finanzas a escala mundial, e coas formas específicas de explotación e coerción que emerxen dela.

 O argumento presentado neste artigo segue o método marxista clásico e, polo tanto, toma como punto de partida a estrutura determinada da economía mundial⁽³⁾. O imperialismo contemporáneo ten dous alicerces estruturais: primeiro, o emparellamento do capital produtivo globalizado co capital financeiro internacionalizado; segundo, o dólar como diñeiro mundial, que converte este emparellamento nun réxime xerárquico de acumulación imposto en última instancia a través do poder militar dos Estados Unidos.

 A economía mundial baséase en cadeas produtivas que xeran continuamente fluxos de valor e de plusvalía. Os circuítos financeiros transforman estes fluxos en reclamacións e obrigas, mentres que unha orde monetaria estratificada —co diñeiro mundial na cúspide— fai que estes sexan líquidos e executábeis a través das xurisdicións. Porén, a orde monetaria non é un sistema global con regras coordinadas. Pola contra, prevalece unha xerarquía do diñeiro, encabezada pola moeda do estado hexemónico que actúa como diñeiro mundial. O hexemón administra e impón esta xerarquía a través de mecanismos de pagamento, regras de garantía e sancións, apoiándose cada vez máis en infraestruturas dixitais. A garantía última de toda a estrutura son as forzas aéreas e navais do hexemón.

 Os alicerces da economía mundial capitalista están na produción, e o seu complemento necesario son as finanzas. Pero o eixe a través do cal se disciplina a explotación e se aplica a coerción xeopolítica en todo o globo é a autoridade monetaria do hexemón, apoiada por un enorme poder militar. A Gran Crise de 2007-2009 agudizou tanto o carácter coercitivo do dominio do dólar como as contradicións que agora impulsan o militarismo ascendente. As raíces deste desenvolvemento atópanse na desaceleración persistente da acumulación produtiva no núcleo da economía mundial, que converteu a orde monetaria baseada no dólar nun instrumento cada vez máis coercitivo en mans do hexemón. Despois de 2007-2009, o imperialismo de balances irrompeu con forza, armado até os dentes.

O imperialismo na tradición marxista

 As teorías marxistas clásicas do imperialismo estableceron o método de analizar o poder imperial como unha configuración histórica concreta do capitalismo. En 1916, V. I. Lenin proporcionou o imperativo metodolóxico decisivo de que o imperialismo capitalista debe ser comprendido a través dos mecanismos dominantes de acumulación do seu tempo⁽⁴⁾. Catro anos antes, Rudolf Hilferding identificara eses mecanismos, isto é, a fusión do capital industrial e bancario en condicións de monopolio, cos bancos no asento do condutor⁽⁵⁾. Xuntas, estas forzas económicas xeraron a exportación de capital prestábel e a partición territorial do mundo, o que, para Lenin, levou á guerra.

 Despois da Segunda Guerra Mundial, a teoría da dependencia continuou este método con forza considerábel⁽⁶⁾. Os vehículos primarios da hexemonía imperial eran as empresas multinacionais que aproveitaban a superioridade tecnolóxica no núcleo, xunto coa deterioración dos termos de intercambio e as restricións de balanza de pagamentos na periferia. Estas percepcións seguen sendo fundamentais, pero nin o enfoque marxista clásico nin a teoría da dependencia analizaron o papel crucial do diñeiro mundial dentro das finanzas e a produción globais como mecanismo central do imperialismo.

 Relacionada con pero separada da teoría da dependencia, a corrente de Monthly Review sostivo quizais o compromiso máis serio co imperialismo no marxismo de fala inglesa. Paul Baran teorizou a apropiación de excedente da periferia como o motor económico da expansión imperial⁽⁷⁾. Harry Magdoff achegou unha importante visión sobre a crecente autonomía das finanzas con respecto á produción a medida que o capitalismo madura, incluído o dominio do dólar⁽⁸⁾. O seu traballo é o predecesor analítico do que este artigo chama a distinción entre "Financeirización Mark I" e "Financeirización Mark II". É un traballo que segue sendo indispensábel pero deixa unha cuestión aberta: a través de que mecanismos opera a imposición imperial na economía mundial contemporánea de produción globalizada e finanzas internacionalizadas?

 Traballos máis recentes afiaron algunhas das ferramentas analíticas pero sen responder á pregunta. John Smith deu en centrar a análise na superexplotación dos traballadores do Sur Global a través das cadeas produtivas, garantindo así a rendibilidade multinacional⁽⁹⁾. Utsa e Prabhat Patnaik proporcionaron unha explicación rigorosa da dependencia de mercadorías do núcleo respecto da periferia, mostrando como o imperialismo impón austeridade mentres transfire valor da periferia ao núcleo⁽¹⁰⁾. Mais a pregunta persiste: a través de que mecanismos se exerce esta imposición a través das xurisdicións e soberanías monetarias sen depender de administracións coloniais?

 A resposta, como se mostra a continuación, reside na xerarquía do dólar e nos mecanismos de balance que esta comanda. Isto inclúe liñas de crédito denominadas en dólares, ciclos de capital circulante afectados pola política monetaria da Reserva Federal, e a compulsión estrutural sobre os estados periféricos para manter altos tipos de xuros e acumular activos financeiros estadounidenses. A arquitectura do diñeiro mundial fai que estes mecanismos sexan operativos a escala mundial.

 Na economía mundial actual, que é plenamente capitalista tanto no núcleo como na periferia, o imperialismo depende da forza disciplinaria dos balances transfronteirizos. A disciplina aplícase, en gran medida, a través do funcionamento do diñeiro mundial. É dicir, o dólar actúa como unidade de conta en mercados clave; a liquidez en dólares opera como medio de pagamento asignado coercitivamente en condicións de poder asimétrico; e as reservas en dólares son acumuladas, o que implica custos que constitúen unha forma de tributo ao hexemón.

 Outros traballos tamén son fundamentais para este argumento. O marco neogramsciano de Robert Cox identificou o consentimento como un piar da hexemonía, polo cal o estado líder universaliza os seus intereses particulares e asegura o cumprimento sen coerción continua⁽¹¹⁾. Nicos Poulantzas situara antes o momento hexemónico do poder estadounidense de mediados de século na internalización dos intereses dos EUA dentro dos aparatos estatais das potencias imperiais aliadas⁽¹²⁾. Máis recentemente, Leo Panitch e Sam Gindin retrataron a hexemonía estadounidense da posguerra como a integración voluntaria doutros estados capitalistas nun imperio informal xestionado polo Tesouro dos EUA e a Reserva Federal⁽¹³⁾.

 Sen dúbida, a aquiescencia á hexemonía estadounidense foi unha característica crucial das relacións entre as potencias imperiais históricas nas últimas décadas. Estas análises manteñen un valor explicativo considerábel pero non poden dar conta verdadeiramente da característica máis prominente do imperialismo estadounidense resucitado desde 2007-2009, a saber, a erosión do consentimento. O dominio do dólar opera agora como disciplina externa obrigatoria en lugar de como un marco compartido, e a dominación xorde a través de mecanismos coercitivos de infraestrutura de liquidación en lugar de a través de normas internalizadas. O que antes parecía integración voluntaria era unha conduta imposta pola ausencia de alternativas á liquidez en dólares. No fondo, sempre foi unha compulsión estrutural, non unha elección, un feito que se fixo claro despois da crise histórica de 2007-2009.

 Desde ese evento emblemático, as xerarquías de swaps de divisas, as sancións e a exclusión dos sistemas de pagamentos mostraron que o acceso ao dólar é un instrumento de influencia imperial. Michael Hudson identificou atinadamente a débeda e o poder do acredor como mecanismos de xerarquía internacional, pero agora está claro que o diñeiro mundial é o elemento central do poder hexemónico dos EUA e sempre opera baixo o paraugas do poder naval e aéreo estadounidense. Esta é a característica definitoria do imperialismo contemporáneo⁽¹⁴⁾.

O emparellamento do capital produtivo co financeiro

 A economía mundial actual está organizada arredor de empresas multinacionais que coordinan cadeas produtivas que abranguen decenas de países. As empresas líderes, con sede principalmente nos Estados Unidos e, en menor medida, en Europa e Xapón, controlan o deseño, a propiedade intelectual, a loxística, os prezos, as obrigas fiscais, o acceso ao crédito e o acceso aos mercados. Os participantes máis pequenos na cadea, tanto no núcleo como na periferia da economía mundial, adoitan realizar tarefas intensivas en man de obra e baixa tecnoloxía, con marxes comprimidas, ciclos longos de conversión de efectivo e unha forte dependencia do crédito denominado en dólares. Xa en 2013, preto do 30 por cento do comercio mundial fluía a través destas cadeas⁽¹⁵⁾. Os vínculos máis densos e complexos atópanse entre as economías do núcleo; os lazos núcleo-periferia, aínda que extensos e crecentes, seguen sendo secundarios.

 Existe unha asimetría de poder estrutural entre as empresas líderes e outros participantes na cadea. As empresas líderes son xeralmente multinacionais e a súa dominación imponse a través de réximes de patentes, licenzas de tecnoloxía, prezos de transferencia, acceso ao crédito e, de xeito crucial, control da facturación en dólares. Abonda con sinalar que, entre 1999 e 2019, aproximadamente tres cuartas partes das exportacións en Asia-Pacífico e practicamente todas as exportacións nas Américas se facturaron en dólares⁽¹⁶⁾.

 A prevalencia do dólar reflicte os requisitos operativos das cadeas xeralmente establecidos polas empresas líderes. Os termos contractuais esixen a liquidación en dólares, especifican o pagamento a través de bancos correspondentes no sistema do dólar, e vinculan o financiamento do provedor a liñas de crédito baseadas en referencias do dólar. Un provedor en Vietnam ou México envía compoñentes hoxe e espera sesenta a noventa días para cobrar, mentres que os salarios e os insumos seguen esixindo desembolsos de efectivo. O oco debe ser financiado, e baixo a facturación en dólares, isto significa financiamento en moeda estranxeira, unha condición rutineira da participación na cadea, non unha elección económica.

 A estrutura das cadeas produtivas é así inseparábel das finanzas internacionalizadas. O capital financeiro condiciona a liquidez e o acceso ao crédito dentro do circuíto da produción globalizada, mentres que o capital produtivo proporciona a base material da cal as reclamacións financeiras extraen finalmente o seu valor. Ningunha das dúas formas de capital domina á outra do xeito clásico que Hilferding analizou para principios do século XX⁽¹⁷⁾. Naquela época, os bancos universais, vinculados ás empresas produtivas a través de empréstitos a longo prazo para a formación de capital fixo, ditaban os termos aos monopolios industriais. Hoxe a relación é de interdependencia dentro dun marco monetario cuxo pivote é o dólar.

 Os balances das corporacións manufactureiras internacionais reflicten esta xerarquía. Dunha mostra das cincocentas empresas manufactureiras máis grandes, o 32 por cento son empresas estadounidenses. Estas emiten máis da metade de toda a débeda a longo prazo e posúen preto do 39 por cento do efectivo total, mentres dependen pouco do crédito a curto prazo. As empresas chinesas representan máis do 20 por cento da mesma mostra, pero emiten só o 6,5 por cento da débeda a longo prazo e cargan cunha proporción desproporcionadamente alta de empréstitos a curto prazo. A India e Brasil mostran patróns similares⁽¹⁸⁾.

 Estas diferenzas son o reflexo corporativo da xerarquía monetaria que condiciona o emparellamento do capital produtivo e financeiro en toda a economía mundial. Os fabricantes estadounidenses operan cunha moeda que é ao mesmo tempo doméstica e diñeiro mundial, e poden así manter vencementos a máis longo prazo, maiores reservas de efectivo e menor risco de refinanciamento. Empresas igualmente grandes pero asociadas a outros estados deben operar de xeito diferente. A diferenza xorde do dominio do dólar como diñeiro mundial inscrito tanto nos balances produtivos como financeiros.

Dominio do dólar e o aparato imperial

 O diñeiro mundial fai posíbel a liquidación transfronteiriza e a preservación de valor entre capitais privados e estados soberanos. Só o dólar exerce as funcións de diñeiro mundial, servindo como principal unidade de conta, medio de pagamento e activo de reserva para a economía mundial. O euro, o ien, a libra esterlina, o franco suízo e o renminbi ocupan posicións secundarias, mentres que as moedas periféricas están estruturalmente subordinadas, aceptadas internacionalmente cun desconto e moito menos utilizables como garantía en transaccións financeiras.

 Ao redor do 60 por cento das reservas oficiais mundiais mantéñense en dólares, e o euro nunca superou o 25 por cento ao longo da súa existencia e o renminbi supón menos do 3 por cento. A metade dos pagamentos transfronteirizos que utilizan o mecanismo da Sociedade para as Telecomunicacións Financeiras Interbancarias Mundiais (SWIFT) entre bancos internacionais liquídase en dólares, e a proporción ascende a tres quintos se se exclúen os fluxos intraeurozona. Preto do 55 por cento dos activos bancarios internacionais e en moeda estranxeira e o 60 por cento dos pasivos están denominados en dólares⁽¹⁹⁾.

 O dominio do dólar baséase na capacidade institucional e coercitiva do estado estadounidense, non na súa preeminencia produtiva ou comercial. A Reserva Federal determina en gran medida que pasivos contan como activos líquidos globais, que valores serven como garantía e que balances se estabilizarán nunha crise. As operacións permanentes de recompra (repo) da Reserva Federal de Nova York só aceptan letras do Tesouro dos EUA, débeda de axencias federais e valores hipotecarios con aval de axencias como garantía, excluíndo a débeda soberana estranxeira. Estas non son regras técnicas neutras, senón a expresión operativa da xerarquía monetaria.

 Porén, o que fai que esta xerarquía sexa verdadeiramente operativa é a forma en que os seus compoñentes se interconectan a través dun aparato máis amplo que goberna a produción, o comercio, o investimento e a tecnoloxía a través das fronteiras. Nin o capital produtivo nin o financeiro poden reproducirse internacionalmente sen regras vinculantes e infraestruturas de garantía apoiadas por autoridade coercitiva.

 As institucións comerciais, como a Organización Mundial do Comercio e o seu Acordo sobre os Aspectos dos Dereitos de Propiedade Intelectual relacionados co Comercio (ADPIC), establecen regras para as cadeas produtivas e salvagardan os beneficios das empresas líderes. Os organismos reguladores, incluída a Organización Internacional de Comisións de Valores e o Grupo de Acción Financeira, establecen estándares internacionalmente efectivos para os sistemas de pagamento e a elixibilidade das garantías. As directrices da Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico sobre prezos de transferencia e fluxos de regalías transfiren valor a xurisdicións con baixa fiscalidade aliñadas co núcleo, erosionando así sistematicamente a capacidade fiscal dos gobernos da periferia.

 O diñeiro mundial tamén require a presenza dunha arquitectura legal capaz de facer efectivas as reclamacións a través das fronteiras. Como mostrou Katharina Pistor, o capitalismo contemporáneo basease na "codificación" legal do capital a través do dereito contractuais, os dereitos de propiedade e a executabilidade a través das xurisdicións⁽²⁰⁾. Os contratos financeiros e comerciais transfronteirizos especifican de xeito esmagador Nova York ou Londres como xurisdición reitora, creando un espazo legal transnacional no cal estas ordes legais nacionais funcionan como dereito global de facto. A aceptabilidade das reclamacións denominadas en dólares en todo o mundo require a certeza de que poden ser executadas, reestruturadas ou embargadas dentro de sistemas legais aliñados co estado hexemónico.

 As sancións son parte integrante destes mecanismos, a activación explícita do poder hexemónico que xa está latente na estrutura global. O emisor do diñeiro mundial posúe o poder de excluír participantes dos procesos monetarios esenciais. A conxelación de aproximadamente 300.000 millóns de dólares en activos do banco central ruso en 2022 serve como unha demostración contundente desta capacidade. A infraestrutura de liquidación, a xurisdición legal, as regras de garantía e os requisitos de cumprimento reforzan a xerarquía global, coas sancións dispoñíbeis como mecanismos explícitos de imposición cando o poder latente do hexemón debe facerse visíbel.

 Os momentos máis reveladores son as crises. Durante a crise histórica de 2007-2009, pero tamén no shock da pandemia de 2020, a Reserva Federal estendeu liquidez en dólares a un círculo selecto de catorce bancos centrais a través do seu principal instrumento de poder, as liñas de swap de dólares. Cinco destes bancos centrais teñen instalacións permanentes e nove teñen liñas temporais. Os catorce puideron estabilizar os seus sistemas financeiros en días, pero os bancos centrais doutros países, incluídos grandes da periferia, como a India, Indonesia e Suráfrica, enfrontaron unha maior turbulencia, con depreciación da moeda, perda de reservas e austeridade procíclica. Estes catorce países representan aproximadamente o 55 por cento das importacións estadounidenses e o 60 por cento das exportacións estadounidenses. Aínda máis revelador, son o fogar da inmensa maioría do persoal militar estadounidense destinado no estranxeiro. A xerarquía do dólar e a rede de poder militar dos EUA en todo o mundo son a mesma estrutura vista desde diferentes ángulos.

 O poder militar é un elemento constitutivo da orde do dólar. As forzas aéreas e navais dos Estados Unidos buscan asegurar as rutas marítimas críticas —Hormuz, Malaca, Bab el-Mandeb, Suez e Panamá, entre outras— polas que se move aproximadamente o 90 por cento do comercio mundial. Sosteñen a executabilidade dos réximes de propiedade intelectual, os puntos de estrangulamento do fornecemento de semicondutores, as constelacións de satélites e as infraestruturas de nube das que depende a acumulación capitalista global⁽²¹⁾. O dólar e o F-35 —coerción monetaria e poder militar— son dous momentos dunha única estrutura de dominación.

Financeirización Mark I e Mark II

 A forma desta dominación imperial cambiou cualitativamente despois de 2007-2009. Durante as tres décadas anteriores a esa crise, a financeirización do capitalismo progresara principalmente a través dos bancos comerciais, estendendo crédito aos fogares, comerciando nos mercados financeiros e extraendo enormes beneficios das marxes de xuros netas e das comisións. Esta foi a Financeirización Mark I, cos bancos comerciais como axentes centrais da acumulación financeira, impulsando o comercio nos mercados financeiros e convertendo as casas dos traballadores nas economías do núcleo nun terreo primordial de expropiación financeira.

 A Gran Crise de 2007-2009 rompeu este réxime. Os beneficios dos bancos comerciais como proporción dos beneficios totais nos Estados Unidos alcanzaron un pico de preto do 40 por cento e non recuperaron esas alturas extraordinarias nos anos seguintes⁽²²⁾. A débeda dos fogares contraeuse en relación co PIB e coa renda dispoñíbel e mantívose baixa durante máis dunha década. A Financeirización Mark I esgotárase. O que xurdiu no seu lugar foi a Financeirización Mark II, un réxime centrado nos bancos en sombra, é dicir, intermediarios financeiros non bancarios, particularmente xestores de activos que posúen carteiras de valores públicos e privados, como fondos de investimento e de cobertura, pero tamén fondos de pensións, compañías de seguros e institucións similares.

 Non hai antagonismo estrutural entre os bancos comerciais e os bancos en sombra, xa que os primeiros son importantes acredores dos segundos e adoitan participar directamente na súa creación. Ambos dependen da obtención de liquidez a través de financiamento por xunto que está directamente avalado por balances públicos. Cando a creación de débeda privada fracasou despois de 2007-2009, a débeda pública disparouse en varios países do núcleo. A débeda pública estadounidense pasou de aproximadamente o 60 por cento do PIB a máis do 100 por cento para 2025⁽²³⁾. Ao mesmo tempo, a Reserva Federal creou enormes cantidades de diñeiro público mediante ondas de flexibilización cuantitativa, absorbendo valores públicos e privados a escala verdadeiramente histórica, e levando os tipos de xuros preto de cero.

 O banco central do hexemón, xunto cos bancos centrais doutros países do núcleo, converteuse efectivamente en provedor de último recurso nos mercados que proporcionan liquidez tanto aos bancos comerciais como aos bancos en sombra. A Reserva Federal dirixiu activamente os fluxos de crédito global determinando que valores son elixíbeis como garantía nos mercados de liquidez. A estabilidade dos mercados financeiros globais pasou a depender do balance dunha institución estadounidense que emite débeda pública (o Tesouro) e outra (a Reserva Federal) que absorbe gran parte desta débeda para proporcionar diñeiro público baixo demanda.

 De vital importancia neste sentido é que o mecanismo de beneficio dos bancos comerciais é diferente do dos bancos en sombra. Os bancos comerciais son captadores e acredores activos de capital prestábel, cuxos beneficios derivan principalmente do diferencial entre os seus propios tipos de captación e de empréstito. Os bancos en sombra son xestores de carteiras que captan e asignan capital prestábel a través de transaccións en valores negociábeis, incluíndo tanto accións como bonos. Os seus beneficios derivan dos xuros e dividendos dos valores, pero tamén, e de xeito crucial, das ganancias de capital. En termos marxistas, os seus beneficios dependen do diferencial entre a taxa media de beneficio e a taxa media de xuro, que Hilferding identificou como a base do "beneficio do fundador"⁽²⁴⁾.

 Esta diferenza axuda a explicar por que, baixo a Financeirización Mark II, a inflación do mercado de accións se converteu nunha canle primaria de acumulación financeira. Os tres grandes xestores de activos —BlackRock, Vanguard e State Street— aumentaron as súas participacións combinadas nas empresas do S&P 500 de aproximadamente o 6 por cento en 2008 a máis do 20 por cento en 2025⁽²⁵⁾. Tamén axuda a explicar por que previr caídas bruscas no mercado de accións se converteu nunha preocupación central da política económica estadounidense.

 O alcance global desta forma de propiedade de activos fíxose extraordinario durante o mesmo período. Unha nova investigación que rastrexa as participacións de 426 grandes xestores de activos en todas as empresas cotizadas de máis de mil millóns de dólares en todo o mundo entre 2013 e 2025 descubriu que o capital controlado por estas institucións aumentou de 13 billóns de dólares a 40-45 billóns, dependendo do método de valoración⁽²⁶⁾. A mediados de 2025, aproximadamente o 40 por cento do capital de todas as empresas de máis de mil millóns de dólares no mundo estaba controlado por xestores de activos. Os Catro Grandes —é dicir, os Tres Grandes máis Fidelity Investments— aumentaron a súa participación do 9 por cento en 2013 ao 15 por cento en 2025. En todas as grandes rexións fóra de América do Norte, os xestores de activos estadounidenses son o grupo único máis grande de investidores estranxeiros. Representan unha forma de poder imperial exercido a través de balances en lugar de territorio. Este poder deriva do emparellamento dos xestores de activos coas corporacións que organizan as cadeas produtivas globais e baséase nos mecanismos do dólar que integran a produción coas finanzas globais.

 Esta é unha financeirización baseada no estado, na que a liquidez requirida polas multinacionais está ancorada no dólar. O seu alcance global materialízase a través do movemento de fluxos de capital, prezos dos activos, crédito e débeda entre economías, xirando en torno ás políticas da Reserva Federal. As decisións de política monetaria estadounidense exercen así unha influencia disciplinadora sobre o resto do mundo.

Financeirización subordinada

 A dimensión internacional da Financeirización Mark II aparece de forma nítida no Sur Global. A financeirización subordinada é a contraparte periférica da financeirización do núcleo, un elemento constitutivo da estrutura xerárquica da economía mundial⁽²⁷⁾. Os fluxos de capital que se orixinan nos sistemas financeiros do núcleo e están impulsados por opcións de carteira vinculadas ás políticas monetarias do banco central hexemónico integran as economías periféricas como nodos dependentes da orde global. A acumulación doméstica na periferia queda atada á orientación monetaria da Reserva Federal, mentres que o espazo de políticas está restrinxido pola necesidade de atraer e reter capital prestábel volátil. Este é un modo distinto de acumulación, que opera a través de mecanismos que transfiren continuamente valor e recursos da periferia ao núcleo.

 Esta realidade reflíctese nos balances das empresas periféricas dentro das cadeas produtivas globais. A facturación en dólares impregna o crédito comercial, as garantías e as coberturas, creando desaxustes monetarios sistemáticos xa que as obrigas das empresas están denominadas en dólares, mais os seus ingresos se obteñen en moeda local⁽²⁸⁾. A dependencia tecnolóxica engade unha capa adicional, xerando obrigas regulares denominadas en dólares por licenzas, compoñentes importados e servizos técnicos. Estes son mecanismos a través dos cales as empresas líderes poden extraer valor ao longo do tempo ao tempo que impoñen a dependencia dos circuítos do dólar.

 As presións a nivel empresarial agrégase en restricións a nivel macroeconómico. A integración nas cadeas produtivas dá lugar a desaxustes monetarios, saídas regulares de dólares e requisitos de financiamento externo que poderían, no seu conxunto, exceder a moeda estranxeira dispoñíbel a través do rendemento comercial. Endebedararse no exterior en dólares faise imperativo e, se a liquidez global se endurece, os custos de refinanciamento dispáranse, o tipo de cambio sofre presión e as empresas recortan investimento e emprego para protexer os seus balances. O goberno periférico vese entón obrigado a intervir subindo os tipos de xuros, proporcionando reservas e posibelmente adoptando austeridade fiscal. A economía subordinada vese obrigada a asumir os custos de axuste necesarios para manter a cadea produtiva e o sistema de liquidación financeira en funcionamento.

 Os países periféricos distínguense claramente do núcleo pola estrutura de restricións que enfrontan. Os seus bancos centrais non poden expandir os seus balances libremente, realizar compras de activos a grande escala ou actuar como respaldo dos bancos en sombra, xa que o espazo de políticas está moi restrinxido polo tipo de cambio e a ameaza constante de fuga de capitais. Para atraer e reter capital prestábel volátil, os países periféricos normalmente adoptan un obxectivo de inflación e manter tipos de xuros altos⁽²⁹⁾. Isto non se debe a condicións domésticas, senón porque tales políticas sinalan o compromiso de manter os fluxos de capital prestábel internacional. Os custos para a economía doméstica son substanciais. En outubro de 2025, o tipo de xuro oficial medio establecido polos seus bancos centrais en Brasil, India, Indonesia, México e Suráfrica situábase catro puntos porcentuais por riba do da Reserva Federal⁽³⁰⁾. Este diferencial opera como unha taxa imposta aos países periféricos para participar no sistema global.

 O resultado é unha trampa con contido de clase. Os altos tipos de xuros atraen entradas volátiles que elevan os tipos de cambio, fomentando as importacións e o endebedamento en moeda estranxeira por parte das grandes empresas domésticas, ao tempo que prexudican a competitividade da industria manufactureira nacional. A acumulación de reservas faise primordial, así como a esterilización das entradas, é dicir, a emisión de débeda doméstica para absorber o exceso de liquidez en moeda local xerado polas entradas, expandindo así o mercado de valores públicos e restrinxindo o espazo fiscal⁽³¹⁾. Os produtores domésticos vense apertados e o desenvolvemento vese obstaculizado.

 As consecuencias de clase son igualmente graves, xa que o tipo de cambio se converte nunha arma social tanto como nunha variábel económica. A sobrevaloración impulsa os rendementos financeiros e anima as grandes empresas domésticas a pedir prestado no exterior en dólares a baixo custo e a reinvestir en activos domésticos de alto rendemento, ao tempo que se benefician da apreciación da moeda. Entrementres, os estratos medios deben habituarse a patróns de consumo que afondan a dependencia do capital estranxeiro. Créase un bloque social cuxa reprodución depende da continuidade da integración nos circuítos globais, mesmo cando estes asfixian o investimento doméstico.

 Xuntos, estes mecanismos forman un sistema de transferencias de valor e recursos a través da economía mundial. As primas de xuros funcionan como tributos de liquidez pagados polos países periféricos e recibidos polo hexemón e outros países do núcleo; a acumulación de reservas inmobiliza recursos domésticos en activos estranxeiros de baixo rendemento en lugar de en investimento doméstico; os desaxustes monetarios permiten a extracción mediante operacións de carry trade; e as reversións súbitas dos fluxos de capital impoñen custos de axuste. A movmento conxunto dos fluxos de capital, prezos dos activos, crédito e débeda entre as economías periféricas transmite as decisións de política económica estadounidense a todo o mundo e actúa como un mecanismo global de disciplina, mediado polo capital prestábel móbil.

 Os balances periféricos están incorporados ao sistema do dólar como amortecedores e saídas de investimento. Sen esta capa subordinada, o emparellamento do capital produtivo e financeiro no núcleo da economía mundial non podería funcionar á escala actual, e o mando imperial sobre o mercado mundial carecería de panca esencial.

O paradoxo estrutural e a súa política

 A análise anterior do imperialismo contemporáneo de balances converxe nun único paradoxo estrutural, a saber, a participación dos Estados Unidos na manufactura global (valor engadido) caeu desde aproximadamente a metade en 1945 até pouco máis do 16-17 por cento hoxe, mentres que a participación do dólar nas reservas oficiais asignadas caeu só lixeiramente por baixo do 60 por cento⁽³²⁾. O dominio monetario e financeiro dos EUA vai acompañado do declive da súa primacía produtiva. Entrementres, as empresas multinacionais estadounidenses seguen sendo preeminentes e dependen do funcionamento global do dólar.

 O dominio do dólar deriva da ausencia dunha garantía alternativa críbel, a codificación legal das finanzas globais, as prácticas habituais dos mercados clave e o poder coercitivo do hexemón para excluír aos desafiantes da infraestrutura de liquidación. O hexemón mantén multinacionais, diñeiro mundial e forza militar, pero os seus alicerces produtivos domésticos erosionáronse, coa importante excepción da tecnoloxía da información.

 A forma política deste paradoxo estrutural é a ascensión de Trump. A degradación social que el explotou —salarios reais estancados, desindustrialización e comunidades en colapso— é a face doméstica da mesma estratexia de acumulación que produciu o dominio do dólar e a preeminencia das cadeas produtivas para os Estados Unidos. Durante varias décadas, as corporacións estadounidenses lideraron a exportación de capital produtivo, a construción de cadeas produtivas globais e a externalización de procesos intensivos a xurisdicións máis baratas. Por unha banda, a globalización do capital produtivo foi un enorme éxito para o capital estadounidense, pero, por outra, actuou como o mecanismo que baleirou a base industrial dos EUA e creou os restos sociais que se converteron na materia prima política de Trump.

 A resposta de Trump é defender tanto o dominio multinacional estadounidense como a restauración da capacidade industrial nacional dos EUA. Ao mesmo tempo, está plenamente comprometido con manter a predominancia financeira estadounidense e a supremacía do dólar. Estes obxectivos están en tensión fundamental entre si. A fortaleza produtiva dos EUA non pode ser restaurada mediante aranceis, austeridade doméstica e a expansión adicional do capital financeiro internacionalizado estadounidense. O paradoxo persistirá.

 Non hai ninguén que poida resolver actualmente o dilema hexemónico. China, a candidata principal, posúe case o 30 por cento da manufactura mundial, pero o renminbi supón menos do 3 por cento das reservas e pagamentos globais. Unha superpotencia produtiva cuxas maiores empresas internacionalmente activas non se financian habitualmente con vencementos longos denominados na súa propia moeda non está en posición de soster un réxime rival de diñeiro mundial. Esta barreira non é de estratexia ou vontade. Para que unha moeda funcione como diñeiro mundial, é necesario ter mercados profundos e líquidos de pasivos públicos seguros, protección legal para os posuidores estranxeiros de reclamacións, e apertura da conta de capital. Pero estas exposicións exporían o sistema financeiro doméstico a presións externas. Son precisamente as condicións que a economía chinesa foi deseñada para evitar, e por boas razóns, xa que dificultarían o desenvolvemento industrial e fomentarían a financeirización subordinada.

 Entre os países imperialistas históricos, a aceptación por parte de Alemaña das sancións lideradas polos EUA á enerxía rusa a un custo severo para a súa propia base industrial confirmou que mesmo os produtores avanzados subordinarán os seus intereses económicos á orde do dólar cando se aplica presión. Os Estados Unidos seguen sendo o suficientemente fortes para impoñer o cumprimento, pero xa non redistribúen ganancias de forma suficiente para xerar consentimento voluntario. Deixou de actuar como hexemón e compórtase como o competidor máis grande e máis agresivo coa capacidade de impoñer a submisión coercitiva entre aliados e inimigos.

 A arquitectura monetaria global non pode ser refeita pacificamente, o hexemón non pode recuperar as súas antigas bases produtivas, e o principal desafiante non pode remodelar a orde hexemónica mentres depende dun diñeiro mundial que non emite. A contestación que está en curso, que inclúe incautacións de reservas, exclusión de pagamentos, embargos tecnolóxicos, gasto militar intensificado e guerras proxy, non é unha perturbación temporal, senón a expresión dun conflito imperial máis profundo en desenvolvemento sen un final evidente.

 A conclusión non é derivar cara ao fatalismo, senón buscar claridade sobre o terreo político. A loita antiimperialista debe comezar co recoñecemento de que o imperialismo contemporáneo é un sistema global de dominación monetaria que xira sobre o capital produtivo globalizado e o capital financeiro internacionalizado e está apoiado por un enorme poder militar estadounidense. Agora entrou nunha fase de imposición coercitiva en lugar de liderado hexemónico consensual. Pero incluso o poder militar dos Estados Unidos xa non é adecuado para facer que algúns dos seus inimigos menos poderosos se acovarden, como xa mostrou a guerra en Irán. Cando se trata de China ou Rusia, a potencia predominante debe actuar con extrema precaución no campo militar.

 A política antibélica e a oposición ao capitalismo tanto no núcleo como na periferia son dous aspectos da mesma estrutura. A xerarquía do dólar que impón disciplina de balance ás economías periféricas mentres extrae valor e recursos descansa en última instancia no F-35. A degradación doméstica dos Estados Unidos e doutros países do núcleo tamén é un resultado da forma contemporánea de imperialismo. Non hai ganancias duradeiras para a clase traballadora do hexemón da orde do dólar que sostén o seu poder coercitivo. Pola contra, canto máis perseguen os Estados Unidos a preeminencia imperial, máis minarán a súa economía doméstica. O mesmo sistema que extrae valor e recursos da periferia tamén baleira o núcleo, creando as condicións para unha política anticapitalista verdadeiramente internacional.

_____________________________________________________________________________

Notas:

(1) A "policrise" adoita asociarse con Edgar Morin e Anne Brigitte Kern, Homeland Earth: A Manifesto for the New Millennium (Cresskill, Nova Jersey: Hampton Press, 1999), que é unha tradución ao inglés da súa obra francesa de 1993. O termo foi amplamente popularizado por Adam Tooze; véxase, por exemplo, Shutdown (Nova York: Viking, 2021). Véxase tamén Eric Helleiner, "Economic Globalization's Polycrisis," International Studies Quarterly 68, no. 2 (xuño 2024), para un intento de atopar un significado coherente para "policrise".

(2) Fixo un esforzo metódico para facer o termo compatíbel coa economía política Cédric Durand en How Silicon Valley Unleashed Techno-Feudalism: The Making of the Digital Economy (Londres: Verso, 2024). Posteriormente, Yanis Varoufakis popularizouno amplamente en Technofeudalism: What Killed Capitalism (Londres: Bodley Head, 2023). Véxase Evgeny Morozov, "Critique of Techno-Feudal Reason," New Left Review 133/4 (xaneiro–abril 2022): 89–127, para unha demolición temperá tanto do termo como do seu suposto contido.

(3) O argumento aquí baséase en Costas Lapavitsas, "A Topography of the New Dollar Imperialism," New Left Review, no. 157 (xaneiro–febreiro 2026): 107–35, e Costas Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism," Documento de Traballo no. 272, Departamento de Economía, SOAS Universidade de Londres, xaneiro 2026.

(4) V. I. Lenin, Imperialism, the Highest Stage of Capitalism (Londres: Penguin Classics, 2010 [1916]).

(5) Rudolf Hilferding, Finance Capital (Londres: Routledge & Kegan Paul, 1981 [1910]).

(6) Para unha exposición concisa dos vínculos entre a teoría marxista clásica do imperialismo e a teoría da dependencia, véxase John Bellamy Foster, "The New Denial of Imperialism on the Left," Monthly Review 76, no. 6 (novembro 2024): 1–32.

(7) Paul A. Baran, The Political Economy of Growth (Nova York: Monthly Review Press, 1957).

(8) Harry Magdoff, The Age of Imperialism (Nova York: Monthly Review Press, 1969) e Harry Magdoff, Imperialism Without Colonies (Nova York: Monthly Review Press, 2003).

(9) John Smith, Imperialism in the Twenty-First Century (Nova York: Monthly Review Press, 2016).

(10) Utsa Patnaik e Prabhat Patnaik, Capital and Imperialism: Theory, History, and the Present (Nova York: Monthly Review Press, 2021).

(11) Robert W. Cox, Production, Power, and World Order: Social Forces in the Making of History (Nova York: Columbia University Press, 1987).

(12) Nicos Poulantzas, Classes in Contemporary Capitalism (Londres: Verso, 1975 [1974]).

(13) Leo Panitch e Sam Gindin, The Making of Global Capitalism: The Political Economy of American Empire (Londres: Verso, 2012).

(14) Michael Hudson, Super Imperialism: The Economic Strategy of American Empire (Londres: Pluto Press, 2003 [2ª ed.]).

(15) Conferencia das Nacións Unidas sobre Comercio e Desenvolvemento, World Investment Report 2013—Global Value Chains: Investment and Trade for Development (Xenebra: Nacións Unidas, 2013), unctad.org.

(16) Carol Bertaut, Bastian von Beschwitz e Stephanie Curcuru, "FEDS Notes: The International Role of the U.S. Dollar—2025 Edition," Xunta de Gobernadores do Sistema da Reserva Federal, 18 de xullo de 2025.

(17) Hilferding, Finance Capital.

(18) Cálculo do autor baseado en datos de Orbis; véxase Táboa 1 en Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism."

(19) Bertaut, von Beschwitz e Curcuru, The International Role of the U.S. Dollar. Véxase tamén Patrick McGuire, Goetz von Peter e Sony Zhu, "International Finance through the Lens of BIS Statistics: The Global Reach of Currencies," BIS Quarterly Review (xuño 2024).

(20) Katharina Pistor, The Code of Capital: How the Law Creates Wealth and Inequality (Princeton: Princeton University Press, 2019).

(21) Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism," Táboa 2.

(22) Lapavitsas, "A Topography of the New Dollar Imperialism."

(23) Lapavitsas, "A Topography of the New Dollar Imperialism."

(24) Hilferding, Finance Capital.

(25) Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism."

(26) Krystian Bua, Giovanni Dosi, Costas Lapavitsas e Maria Enrica Virgillito, "Corporate Financialization in the Age of Asset Managers: Emerging Traits of Financial Imperialism," Documento de Traballo no. 273, Departamento de Economía, SOAS Universidade de Londres, marzo 2026.

(27) Bruno Bonizzi, Annina Kaltenbrunner e Jeff Powell, "Subordinate Financialization in Emerging Capitalist Economies," Greenwich Papers in Political Economy no. 23044, Greenwich Political Economy Research Centre, Universidade de Greenwich, 2019.

(28) Bryan Hardy, Felipe E. Saffie e Ina Simonovska, "Firm-to-Firm Financial Linkages and Dollar Risk Transmission," NBER Documento de Traballo no. 31078, Oficina Nacional de Investigación Económica, Washington, DC, 2023.

(29) Annina Kaltenbrunner e Juan Pablo Painceira, "Subordinated Financial Integration and Financialisation in Emerging Capitalist Economies: The Brazilian Experience," New Political Economy 23, no. 3 (2018): 290–313.

(30) Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism."

(31) Gilad Isaacs e Annina Kaltenbrunner, "Financialization and Liberalization: South Africa's New Forms of External Vulnerability," Competition and Change 22, no. 4 (2018): 437–63.

(32) Lapavitsas, "The Dollar and the F-35: Balance-Sheet Imperialism"; Bruno Venditti, "Ranked: Global Share of Manufacturing Value, by Country," Visual Capitalist, 2 de maio de 2025, visualcapitalist.com; Organización das Nacións Unidas para o Desenvolvemento Industrial, The International Yearbook of Industrial Statistics, 2023.

_____________________________________________________________________________

 

[Artigo tirado do sitio web Monthly Review, vol. 78, núm. 3, xullo-agosto de 2026]